GURSOCH-The Gurbani Connection

A Difficult But Possible Path

By G.Singh in GURBANI ARTICLES

Many times, I have heard from my own friends that living strictly according to the Gurbani becomes very much difficult. It appears to them that it is not possible to become detached with the world; besides, they also believe that Tenth Nanak has taught them to deal with the world without becoming detached while following First Nanak. I wonder what made them think so! I agree that walking on the First Nanak’s path is not that simple, but all the same, it is not impossible. Tenth Nanak has attached us to the Gurbani so that we, his Sikhs, take guidance from it; however, living detached means living fearlessly without getting attached with anything emotionally; what we have, we have, but if it is gone, it should not affect on us negatively. Tenth Nanak has shown us by going through the storm of ups and down. Tenth Nanak was certainly one with First Nanak and many oftenly we fail to realize that. No wonder, the outsiders separate Tenth Nanak from First Nanak forgetting that the same message was conveyed in context of different situations and contexts. In a detached situation, utter humility is cemented with fearlessness; Tenth Nanak inspires us to stand up against tyranny or injustice but being detached, as he keeps First Nanak’s advice his priority number one, because the message is the same; according to him, turning our backs towards any eminent oppression is not right for the Guru’s follower (Please see First Nanak’s shabda on, 417,SGGS). The Guru’s followers are fearless and detached and what can scare them? Even while living a normal life and dealing with the worldly conflict, it is possible to remain detached. Tenth Nanak and his brave followers proved to be detached and fearless. Didn’t they? No attachment of any kind came in their way.

Actually attachment sows the seed of fear. In the Gurmat, by divorcing everything or every relation, living in a lonely place is not called a detached life. To understand the real aspect of detachment, the Gurbani asks us to live like a guest without getting attached to anything (Please see 1188, 646, 148, SGGS). In the following shabdas, we will see that living as per the Gurbani is not impossible while bearing in our minds our Tenth Nanak’s advice about injustice and oppression.

The following shabda is on 830, SGGS:

ਰਾਗੁ ਬਿਲਾਵਲੁ ਮਹਲਾ ੫ ਘਰੁ ੧੩ ਪੜਤਾਲ

Rāg bilāval mėhlā 5 gẖar 13 paṛṯāl

Raag Bilawal, the bani of Fifth Nanak, house thirteen “Partaal (repeated rhythm)

ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥

Ik oaŉkār saṯgur parsāḏ.

There is only one all pervading Akalpurakh, who is known through the Satiguru’s blessings.

ਮੋਹਨ ਨੀਦ ਨ ਆਵੈ ਹਾਵੈ ਹਾਰ ਕਜਰ ਬਸਤ੍ਰ ਅਭਰਨ ਕੀਨੇ ॥

ਉਡੀਨੀ ਉਡੀਨੀ ਉਡੀਨੀ ॥

ਕਬ ਘਰਿ ਆਵੈ ਰੀ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

Mohan nīḏ na āvai hāvai hār kajar basṯar abẖran kīne.

Udīnī udīnī udīnī.

Kab gẖar āvai rī. ||1|| rahāo.

In essence: Oh my enticing Ekankar! I cannot sleep without you though I am adorned with necklace, ornaments and collyrium (though I have decorated-religiously myself to meet you); I cannot hold back my sobbing, and I am very sad. When will you be home? Pause.

In the above verses, the Guru expresses a sad plight of the soul-bride, who is eager to see Ekankar. In helplessness, she is in anxiety; she is eager to meet Him but cannot. We are not like that soul-bride, because we are happy with what we have or what we do; we take pleasure to feed our own conceit, and we are involved in our affairs and entanglements exceedingly. The Guru, through these verses, asks us to develop such longing for Ekankar that can awaken us from ourMaya slumber. If we do not develop that kind of longing for Him, we are not going anywhere; we are stuck in our duality. To long for Him eagerly should be our first step.

ਸਰਨਿ ਸੁਹਾਗਨਿ ਚਰਨ ਸੀਸੁ ਧਰਿ ॥

ਲਾਲਨੁ ਮੋਹਿ ਮਿਲਾਵਹੁ ॥

ਕਬ ਘਰਿ ਆਵੈ ਰੀ ॥੧॥

Saran suhāgan cẖaran sīs ḏẖar.

Lālan mohi milāvhu.

Kab gẖar āvai rī. ||1||

I take refuge of the fortunate soul-bride humbly and ask her to help me to meet my enticing Prabh. (My anxiety is) When will my Prabh come home?

Now the Guru suggests us to meet Prabh’s real devotee, who is with Him, and who has envisioned Him. This is the second step. (Suhagan is a lady whose spouse is alive and remains with her; even if sometimes, she is not physically with her spouse, still she is known to be wife of a that spouse, who is alive. Here the word “suhagan” is used as a metaphor to express oneness with the Creator. Suhagana are the Guru, and His devotee. Why cannot we be Suhagana? Answer: We are divorced to Him because of our liaisons with Maya. We are not fortunate enough to realize our Spouse, Prabh.

It is said in the Gurbani that to become an expert, one should ask an expert (602, 1410, SGGS). What can I tell you about His union if I do not have its experience? In the same way, what others can tell you if they lack such experience? The experienced one is the Guruor a true Guru’s follower, who can guide us perfectly.

In the following verses, the Guru advises his followers:

ਸੁਨਹੁ ਸਹੇਰੀ ਮਿਲਨ ਬਾਤ ਕਹਉ ਸਗਰੋ ਅਹੰ ਮਿਟਾਵਹੁ ਤਉ ਘਰ ਹੀ ਲਾਲਨੁ ਪਾਵਹੁ ॥

ਤਬ ਰਸ ਮੰਗਲ ਗੁਨ ਗਾਵਹੁ ॥

ਆਨਦ ਰੂਪ ਧਿਆਵਹੁ ॥

ਨਾਨਕੁ ਦੁਆਰੈ ਆਇਓ ॥

ਤਉ ਮੈ ਲਾਲਨੁ ਪਾਇਓ ਰੀ ॥੨॥

Sunhu saherī milan bāṯ kahao sagro ahaŉ mitāvhu ṯao gẖar hī lālan pāvhu.

Ŧab ras mangal gun gāvhu.

Ānaḏ rūp ḏẖiāvahu.

Nānak ḏuārai āio.

Ŧao mai lālan pāio rī. ||2||

Oh Friend! Listen to me! I am telling you how our Beloved is met: eliminate your entire self-conceit (Self-conceit doesn’t only means to show pride but it includesgeneral behavior as well) and find your Spouse, Prabh, within. Then, you sing His praises and meditate on Him, who is embodiment of bliss. Nanak has also come to this door (has settled within after eliminating his “self-conceit”) and has found his beloved.

Our Self-conceit makes us aware that we are very intelligent; we see things and only believe in those things, which are convincing to our own set up minds. Anything that goes against our rational measure we build through our knowledge, we reject it. That is why Fifth Nanak advises us to leave our wisdom aside and take the Guru’s refuge humbly: 43 SGGS.

If we intend to envision Ekankar, our conceit that guides our everyday behavior must go. If this conceit is there, there is no chance to realize Him. This part is the hardest part to put in practice. We have dug many ditches around us with this conceit; therefore, our walking with the Guru has become impossible. We have friends to take their sides regardless their being right or wrong. We have to keep our honorable names. We coin new meanings of some concepts expressed in the Gurbani and we start boasting that we have found the diamond. We have strong thirst of getting compliments; in fact, we are addicted to them. We have other so many interests that create ditches on our way. It is not possible to have Prabh’s memory in our hearts because of our involvement into such Maya temptations (First Nanak states about it on 15 SGGS, but still we ignore it and keep letting our minds direct us. We keep saying: we are learning). You know how the things are! Well, the Guru warns us that we cannot get both ways. Make a pick. There is a dilemma that tears us apart. We find different ways to obey our Guru; we get up early in the morning and do Gurbani-path; not a bad habit. There is one thing missing in this act though; for that reason, it is not acceptable to the Guru. What is that and why it is not acceptable to the Guru? The answer is: We keep our filth of Maya and conceit sealed within. Our Guru asks us to get rid of it. If we don’t obey our Guru, what the Gurbani reciting will do then? That seal is like bulletproof glass. That must be shattered to follow the Guru and to clean the filth of our conceit andMaya attachment. Are you with me to make a right pick? If you are, please read on the following, and see what miracle occurs if we get ready to follow the Guru:

ਮੋਹਨ ਰੂਪੁ ਦਿਖਾਵੈ ॥

ਅਬ ਮੋਹਿ ਨੀਦ ਸੁਹਾਵੈ ॥

ਸਭ ਮੇਰੀ ਤਿਖਾ ਬੁਝਾਨੀ ॥

ਅਬ ਮੈ ਸਹਜਿ ਸਮਾਨੀ ॥

ਮੀਠੀ ਪਿਰਹਿ ਕਹਾਨੀ ॥

ਮੋਹਨੁ ਲਾਲਨੁ ਪਾਇਓ ਰੀ ॥ ਰਹਾਉ ਦੂਜਾ ॥੧॥੧੨੮॥

Mohan rūp ḏikẖāvai.

Ab mohi nīḏ suhāvai.

Sabẖ merī ṯikẖā bujẖānī.

Ab mai sahj samānī.

Mīṯẖī pirėh kahānī.

Mohan lālan pāio rī. Rahāo ḏūjā. ||1||128||

My enticing Ekankar has shown me His vision, and now sleep has become soothing to me. My all thirst is quenched. My mind is stilled now, and the story (talk) of my Spouse has become sweet. I have obtained my beloved. Pause second (rI is an expression used for the famine gender; in the shabda, the words are coming out of a soul bride, who is keen to see her Spouse, Ekankar).

What happened here?

The Guru continues the story of the soul-bride, who gets counseling and succeeds in eradicating her conceit. When her conceit is gone, her Spouse’s vision becomes apparent. Thus she realizes Ekankar. The dominant change that was brought in by the soul-bride was elimination of her conceit. As we go through the Gurbani, it becomes obvious that there is no place for the conceit in the Guru’s house (560, SGGS). It is the first thing we should do away with when we go to the Guru. If it lurks around, it will play very negative roles in our lives. The relation of the conceit with us is like of the termite and the wood The Gurus and the Bhagatas repeatedly say that if our conceit exists, Ekankar’s vision becomes impossible for us.In the end of this article, First Nanak’s slok makes this pointclearer. To have success in following our Guru and to obtain our goal to envision the Creator, we must learn how to live detachedly, because in detachment, the conceit disappears.Eventually as His love glows within, fearlessness and humbleness will kick in automatically. As we elevate to that peak, in real sense, we can practically enjoy First Nanak’s slok on 1092 to 1093, SGGS:

ਸਲੋਕ ਮਃ ੧ ॥

Salok mėhlā 1.

Slok of First Nanak

ਹਉ ਮੈ ਕਰੀ ਤਾਂ ਤੂ ਨਾਹੀ ਤੂ ਹੋਵਹਿ ਹਉ ਨਾਹਿ ॥

ਬੂਝਹੁ ਗਿਆਨੀ ਬੂਝਣਾ ਏਹ ਅਕਥ ਕਥਾ ਮਨ ਮਾਹਿ ॥

ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਤਤੁ ਨ ਪਾਈਐ ਅਲਖੁ ਵਸੈ ਸਭ ਮਾਹਿ ॥

ਸਤਿਗੁਰੁ ਮਿਲੈ ਤ ਜਾਣੀਐ ਜਾਂ ਸਬਦੁ ਵਸੈ ਮਨ ਮਾਹਿ ॥

ਆਪੁ ਗਇਆ ਭ੍ਰਮੁ ਭਉ ਗਇਆ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੁਖ ਜਾਹਿ ॥

ਗੁਰਮਤਿ ਅਲਖੁ ਲਖਾਈਐ ਊਤਮ ਮਤਿ ਤਰਾਹਿ ॥

ਨਾਨਕ ਸੋਹੰ ਹੰਸਾ ਜਪੁ ਜਾਪਹੁ ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਤਿਸੈ ਸਮਾਹਿ ॥੧॥

Hao mai karī ṯāŉ ṯū nāhī ṯū hovėh hao nāhi.

Būjẖhu giānī būjẖṇā eh akath kathā man māhi.

Bin gur ṯaṯ na pāīai alakẖ vasai sabẖ māhi.

Saṯgur milai ṯa jāṇīai jāŉ sabaḏ vasai man māhi.

Āp gaiā bẖaram bẖao gaiā janam maran ḏukẖ jāhi.

Gurmaṯ alakẖ lakẖāīai ūṯam maṯ ṯarāhi.

Nānak sohaŉ hansā jap jāpahu ṯaribẖavaṇ ṯisai samāhi. ||1||

Oh Prabh! When I display my conceit, you do not become manifest in me and when you are in me, my conceit doesn’t exist.Oh knowledgeable and wise ones! Find out about this secret of the inexpressible of inexpressible Creator in your minds.Without the Guru, the inexpressible Creator, who abides in all, cannot be obtained.Through the Satiguru, He is known when the shabda stays in the mind.Then one’s sense of “self” goes away; one’s fear and doubt, and pain of birth and death go away.Through the Guru, the invisible is seen, and with the sublime intellect, the people ferry across the worldly ocean.Oh Nanak! Contemplate Prabh saying,” He is me and I am Him (become one with Him by casting off the duality)” all the residents of the three worlds are at His support.

Awareness of “self”, presence of doubt and fear are because of the body attachment; as one goes beyond it, Akalpurakh’s presence settles within; consequently, we become one with Him. Then nothing is left to get attached to or to display any claim in any circumstances. The only idea that dominates us then is ” He is me and I am Him,”as the Guru said in the above slok. It is hard to get elevated to that level, but it is not impossible.

Humbly

Gurdeep Singh

ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ( ਲੇਖਕ – ਪ੍ਰੋ.ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਯੂ. ਐੱਸ. ਏ)

By Writers Articles in ARTICLES by Other Writers

ਧੰਨੁ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਸਮੇਂ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁਝ ਪਿਆਰੇ ਬੋਲ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸਦ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਸਨ {ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਮੋਹਰੀ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਮੋਹਰੀ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਅਨੰਦ ਤੇ ਬਾਬਾ ਅਨੰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ}। ਧੰਨੁ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਰਚਨਾ ‘ਆਦਿ ਬੀੜ’ ਜਾਂ ‘ਪੋਥੀ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਆਪਿ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਤੁਕ ‘ਸਦ’ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ‘ਸਦ’ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਸੱਦ’ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਅਰਥ ਹੈ- ਸੱਦਾ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼। ਇੱਸ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਉਂ ਹੈ-

ਤੁਕ ਨੰਬਰ ੧:

ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ, ਸ਼ਰੀਰ ਤਿਆਗਣ ਤੋਂ, ਪਿੱਛੋਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ ਸਾਲਾਹ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਤੁਕ ਨੰਬਰ ੨:

ਰੱਬ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ (ਕੇਸਉ ਗੋਪਾਲ ਪੰਡਿਤ) ਨੂੰ ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ ਸਾਲਾਹ (ਹਰਿ ਹਰਿ ਕਥਾ ਪੜਹਿ) ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਓ {ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਰੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਨਿੱਜੀ ਅਚਾਰਜ ਕਿਰਿਆ ਕਰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਏਥੇ ਇੱਕ ਦੀ ਨਹੀਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਕਿਰਿਆ ਵਾਸਤੇ ਸੱਦਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੱਲਦੀ ਗ਼ਲਤ ਰੀਤੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਚਾਰਜ ਨਿਸਚਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਚਾਰਜ ਦੀ ਬੇ-ਸਮਝੀ ਵਾਲ਼ੀ ਅਧੀਨਗੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ‘ਪੰਡਿਤ’ ਵੀ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮ ਕਾਰਕ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ-ਵਚਨ ‘ਪੰਡਿਤੁ’ ਲਫ਼ਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਹੈ}। ਇਹ ਸਿਫ਼ਤਿ ਸਾਲਾਹ ਹੀ ‘ਪੁਰਾਣ’ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੈ, ਭਾਵ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ‘ਗਰੁੜ ਪੁਰਾਣ’ ਆਦਿਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

ਧੰਨੁ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ‘ਕੇਸਉ’ { ਕੇਸ਼ਉ- ਕੇਸ਼ਵ ਤੋਂ} ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਸ ਕੀਤਾ ਹੈ-

ਪਿੰਡੁ ਪਤਲਿ ਮੇਰੀ ਕੇਸਉ ਕਿਰਿਆ ਸਚੁ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾਰੁ॥

ਐਥੈ ਓਥੈ ਆਗੈ ਪਾਛੈ ਏਹੁ ਮੇਰਾ ਆਧਾਰੁ॥

— ਗਗਸ ੩੫੮

ਕੇਸੁ – ਕੇਸ਼ਉ, ਕੇਸ਼ਵ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ ਹੀ ਪੱਤਲ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿੰਨੇ (ਜੌਂਆਂ ਜਾਂ ਚੌਲ਼ਾਂ ਦੇ ਪੇੜੇ) ਰੱਖ ਕੇ ਵੰਡਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਕਿਰਿਆ- ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਕਰਮ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ ਹੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਭਾਵ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਹਾਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਤੁਕ ਨੰਬਰ ੩:

ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ ਸਾਲਾਹ ਹੀ ਪੜ੍ਹਨੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਕੋਈ ‘ਬੇਬਾਣ’ ਕੱਢਣ { ਬੁੱਢਾ ਮਰਨਾ, ਫੁੱਲੀਆਂ ਪਤਾਸ਼ੇ ਸੁੱਟਣੇ, ਗੁਬਾਰੇ ਬੰਨ੍ਹਣੇ ਆਦਿਕ} ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੀ ‘ਬੇਬਾਣ’ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।

ਤੁਕ ਨੰਬਰ ੪:

ਪਿੰਡੁ ਪਤਲਿ ਕਿਰਿਆ ਦੀਵਾ ਫੁਲ, ਹਰਿ ਸਰਿ ਪਾਵਏ॥

ਨੋਟ: ਧੰਨੁ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਸਾ ਰਾਗ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ‘ਪਿੰਡੁ, ‘ਪਤਲਿ’, ‘ਕਿਰਿਆ’, ‘ਕੇਸਉ’ ਆਦਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੱਸ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਂ ਵਿਛੜੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ਼ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੁਰਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਕੋਲ਼ ੩੬੦ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਭਰਮ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੱਢ ਗਏ ਸਨ। ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਤੇ ਮੁਰਦੇ ਦਾ ਰਾਹ ਰੌਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ- ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ ਹੀ ‘ਦੀਵਾ’ ਹੈ। ਨਾਮ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਦਾ ਰੱਖਣ ਤੇ ਜਮਾਂ ਦਾ ਦੁਖ-ਰੂਪ ਤੇਲ ਨਾਮ ਦੇ ਦੀਵੇ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਮ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਜੀਵ ਜੀਉਂਦਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਛੁੜੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸੁੱਟਣ ਨਾਲ਼ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਮੰਗਦੇ ਹਨ-

ਰਾਜੁ ਨ ਚਾਹੁ ਮੁਕਤਿ ਨ ਚਾਹਉ ਮਨਿ ਪ੍ਰੀਤਿ ਚਰਨ ਕਮਲਾਰੇ॥

— ਗਗਸ ੫੩੪ (ਮਹਲਾ ੫)

ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਧੰਨੁ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸਸ ਕਰਦੇ ਹਨ-

ਦੀਵਾ ਮੇਰਾ ਏਕੁ ਨਾਮੁ ਦੁਖੁ ਵਿਚਿ ਪਾਇਆ ਤੇਲੁ॥

ਉਨਿ ਚਾਨਣਿ ਓਹੁ ਸੋਖਿਆ ਚੂਕਾ ਜਮ ਸਿਉ ਮੇਲੁ॥

— ਗਗਸ ੩੫੮

ਆਟੇ ਦੇ ਵੰਡੇ ਪਿੰਨੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਦਾ ਪਿੰਨਾਂ (ਪਿੰਡੁ) ਕਦੀ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ-

ਇਕ ਲੋਕੀ ਹੋਰੁ ਛਮਿਛਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਵਟਿ ਪਿੰਡੁ ਖਾਇ॥

ਨਾਨਕ ਪਿੰਡੁ ਬਖਸੀਸ ਕਾ ਕਬਹੂੰ ਨਿਖੂਟਸਿ ਨਾਹਿ॥

— ਗਗਸ ੩੫੮

ਪਦ-ਅਰਥ: ਇਕ ਲੋਕੀ- ਇੱਕ ਪਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ। ਹੋਰੁ ਛਮਿਛਰੀ- ਦੂਜਾ ਪਿੰਨ

ਛਮਿਛਰੀ (ਪਿੱਤਰਾਂ) ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਇ- ਪਿੱਛੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪ ਜਜਮਾਨ ਦੇ ਘਰੋਂ ਖੀਰ-ਪੂਰੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਬਖਸੀਸ ਕਾ- ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਦਾ ਪਿੰਨ (ਪੇੜਾ)। ਨਿਖੂਟਸਿ ਨਾਹਿ- ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ।

ਤੁਕ ਨੰਬਰ ੪ ਦੇ ਅਰਥ:- ਗੁਰੂ ਤਾਂ ਜੌਆਂ ਜਾਂ ਚੌਲ਼ਾਂ ਦੇ ਆਟੇ ਦੇ,ਪੱਤਲ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਪਿੰਨੇ, ਸਾਰੀ ਅੰਤਮ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਮਰਨ ਤੇ ੩੬੦ ਦੀਵੇ ਬਾਲਣੇ ਅਤੇ ਬਚੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਅਗੀਠੇ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਗਣ ਨੂੰ ਹਰਿ ਸਰਿ (ਸਤਿਸੰਗਤ) ਤੋਂ ਸਦਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਪਾਵਏ’ ਸ਼ਬਦ ਤੀਜੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ਼ ਦੀ ਇੱਕ-ਵਚਨ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ‘ਪਾਵਹੁ’ ਸ਼ਬਦ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪਾਇਓ।

ਪਾਵਏ- ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੌਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ ਹੈ – ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ।

ਕੀ ਪਉਂਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ ਹੈ- ਪਿੰਡ ਪਤਲਿ ਕਿਰਿਆ ਦੀਵਾ ਫੁਲ {‘ਕਿਰਿਆ’ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਥੂਲ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕੀਤੀ ਰੀਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਪਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਆਖ ਰਹੇ}

ਕਿੱਥੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ?

ਉੱਤਰ ਹੈ- ‘ਹਰਿ ਸਰਿ’ ਵਿੱਚ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ‘ਹਰਿਸਰਿ’ ਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕੀਤੀ ਰੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਥੇ ਹੱਡੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਹਰਿਦੁਆਰ’ ਹੈ, ‘ਹਰਿਸਰਿ’ ਨਹੀਂ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਮ ਸਰਿ’, ‘ਹਰਿ ਸਰਿ’, ‘ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਿ’, ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰਿ’, ‘ਸਤਿ ਸਰਿ’, ‘ਸਤ ਸਰਿ’ ‘ਸਚੈ

ਸਰਿ’ ਆਦਿਕ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਤੀਰਥ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਗੋਂ ‘ਸਤਿ ਸੰਗਤਿ’ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਤਿ ਸੰਗਤਿ ਨੂੰ ਹੀ ਫੁੱਲ ਚੁਗਣ ਨਾਲੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਤਿ ਸੰਗਤਿ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲੋਂ ਫੁੱਲ ਪਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤੁੱਛ ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।

ਨੋਟ: ਧੰਨੁ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਲਿਖਤੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਸਹੀ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕੇ। ਅਜੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਅੰਗੀਠੇ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭੂਤ-ਨੁਮਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਪੋਟਲ਼ੀ ਚੁੱਕੀ ਹਰਿ ਦੁਆਰ ਗੰਗਾ ਤੇ ਪਾਤਾਲ਼ ਪੁਰੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਹਟੇ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ਼ ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਹੀਂ।

ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਛੜੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਗੰਗਾ/ਪਾਤਾਲ਼ਪੁਰੀ ਭੇਜਣ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਕਿਰਾਏ ਵਜੋਂ ਬੇਲੋੜੇ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕਾਇਆ ਕਲਪ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੁੰ ਸਹਾਇਤਾ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਪਾਈਆਂ। ਕੀ ਕੋਈ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ? ਉਹ ਤਾਂ ਜੀਉਂਦੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਸਨ, ਤਾਂ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਸਕੇ ਸਨ। ਜੋ ਜੀਉਂਦੇ ਹੀ ਮੁਰਦਾ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਕਿਸੇ ਭੀ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਪਾਉਣ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਤਾਂ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ , ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਨਹੀਂ।ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ-

ਪ੍ਰਭ ਕੀ ਆਗਿਆ ਆਤਮ ਹਿਤਾਵੈ॥

ਜੀਵਨ ਮੁਕਤਿ ਸੋਊ ਕਹਾਵੈ॥

— ਗਗਸ ੨੭੫

ਵਾਤਾ ਵਰਣ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਸਾਰੇ ਅਗੀਠੇ ਦੀ ਸੁਆਹ, ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਪਾਲ਼ਦੇ ਹੋਏ, ਨੇੜੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਣੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਥਾਂ ਤੇ ਟੋਆ ਪੁੱਟ ਕੇ ਉੱਪਰ ਮਿੱਟੀ ਪਾ ਕੇ ਦੱਬ ਦੇਣੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਵਿੱਛੜੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀ ਮੜ੍ਹੀ ਆਦਿਕ ਕੋਈ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣੀ ਅਯੋਗ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।ਮੁਰਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ਼ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਝਗੜੇ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਿਮਾਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਅੰਗ ਮਿਲ਼ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਆਪ ਅਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਨਮਤਾਂ ਭਾਰੂ ਹੋ ਨਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸੱਚ ਵੀ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦਾ ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ (ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ) ਹੋਵੇ ਪਰ ਸਿੱਖ ਆਪ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਚਣ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜੇ ਸਿੱਖ ਹੀ ਅਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਫਿਰ ਓਸੇ ਵਹਿਣ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਜਾਣਗੀਆਂ ਜਿੱਸ ਵਿੱਚੋਂ ੨੩੯ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਕੱਢਿਆ ਸੀ।

ਤੁਕ ਨੰਬਰ ੫:

ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।

ਤੁਕ ਨੰਬਰ ੬:

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਗੱਦੀ ਦਾ ਵਾਰਸ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਸੱਚੀ ਰਾਹਦਾਰੀ ਦੀ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਲੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।

_______________***************_______________

Note: Only Professor Kashmira Singh is aware if this article has been published somewhere else also.

ਨੋਟ : ਵੈੱਬ ਸਾਇਟ ਤੇ ਛਪੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਅਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ । ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹੌਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ।

ਕਹਤੁ ਕਬੀਰੁ ਸੁਨਹੁ ਰੇ ਲੋਈ ( ਲੇਖਕ – ਪ੍ਰੋ.ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਯੂ. ਐੱਸ. ਏ)

By Writers Articles in ARTICLES by Other Writers

ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾਂ ੪੮੪ ਉੱਤੇ ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ‘ਕਰਵਤੁ ਭਲਾ ਨ ਕਰਵਟ ਤੇਰੀ॥’ ਪੰਕਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ-

ਕਹਤੁ ਕਬੀਰੁ ਸੁਨਹੁ ਰੇ ਲੋਈ॥

ਅਬ ਤੁਮਰੀ ਪਰਤੀਤਿ ਨ ਹੋਈ॥

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲਿਖਣ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਦਿਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਪਲ਼ੇ ਤੇ ਠੇਡੇ ਲੱਗਣੇ ਸੁਭਾਵਕ ਹਨ। ਇਹ ਟਪਲ਼ੇ ਕਈ ਮਨਘੜਤ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸੱਚ ਤੋਂ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਜੰਗਲ਼ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ‘ਰੇ’ ਅਤੇ ‘ਲੋਈ’ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲਿਖਣ ਕਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਸਮਝਣ ਕਰਕੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਈ ਮਨ-ਘੜਤ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਲੋਈ’ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲ਼ੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸਾਧੂ ਸੰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ ਤੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਏ। ਕਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਈ ਨੇ ਕਿਸੇ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਰਾਮ ਕਹਾ ਕੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨਾਰਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਖੇ ਲੋਈ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਰਾਮ ਕਿਉਂ ਕਹਾਇਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੂ ਬਹੁਤ ਸੀ ਆਦਿਕ।

ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਈ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨਾਲ਼ੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਚਾਰੀਆਂ ਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਹ ਸੱਜਣ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਲੋਈ ਵਲੋਂ ਸਮਝੌਤੇ ਲਈ ਤਰਲੇ ਕੱਢਣ ਤੇ ਵੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਬੇਪਰਤੀਤੀ ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਰਹੇ। ਅਜਿਹੇ ਕੀਤੇ ਮਨ-ਘੜਤ ਅਰਥ, ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਸੇਧ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਹਰ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਜਗਿਆਸੂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਥੰਮੀ ਤਾਂ ਹੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਇਸ ਤੋਂ ਸਹੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਮਨ-ਘੜਤ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਕੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥ ਵੀ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼੍ਰੋਤੇ ਵਕਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੀ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿੱਕਲ਼ ਕੇ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਹੀ ਉੱਪਦੇਸ਼ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰਚਣ ਵਾਲੀ ਲੋਈ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲ਼ੀ, ਵੀ ਹੈ? ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ੩੫ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿੱਸ ਵਿੱਚ ਲੋਈ ਦਾ ਕਿਤੇ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ {ਕਈ ਸੱਜਣ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨੇ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਬਾਣੀ ਰਚਨਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨੇ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾ ਪ੍ਰਤੀ ਧੰਨੁ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਚਾਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹਰ ‘ਨਾਨਕ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਹੀ ਹੈ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ ਮੁਹਰ ਹੈ –-ਦੇਖੋ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ ਰਚਿਤ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ}।

‘ਰੇ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਲੋਈ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਰੇ’ ਸ਼ਬਦ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਕੁਝ ਪੰਕਤੀਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ‘ਰੇ’ ਸ਼ਬਦ ਪੁਲਿੰਗ ਵਾਚਕ ਹੈ-

ਰੇ ਨਰ ਇਹ ਸਾਚੀ ਜੀਅ ਧਾਰਿ॥

ਗਗਸ ੬੩੩

ਰੇ ਜਨ ਮਨੁ ਮਾਧਉ ਸਿਉ ਲਾਈਐ॥

ਗਗਸ ੩੨੪

ਕਹਤੁ ਕਬੀਰੁ ਸੁਨਹੁ ਰੇ ਸੰਤਹੁ ਕੀਟੀ ਪਰਬਤੁ ਖਾਇਆ॥

ਗਗਸ ੪੭੭

ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਰੇ ਮਨਾ ਅਉਧ ਜਾਤ ਹੈ ਬੀਤ॥

ਗਗਸ ੧੪੨੭

ਰੇ ਮੂੜੇ ਤੂੰ ਹੋਛੇ ਰਸ ਲਪਟਾਇਓ॥

ਗਗਸ ੧੦੧੭

ਰੇ ਲੰਪਟ ਕ੍ਰਿਸਨੁ ਅਭਾਖੰ॥

ਗਗਸ ੧੩੫੧

ਵਿਚਾਰ:

‘ਰੇ’ ਸ਼ਬਦ ਸਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ੫੪੯ ਵਾਰੀ ਪੁਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸ਼ਬਦ– ਰੇ ਨਰ, ਰੇ ਜਨ, ਰੇ ਸੰਤਹੁ, ਰੇ ਮਨਾ, ਰੇ ਮੂੜੇ, ਰੇ ਲੰਪਟ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹਨ। ‘ਰੇ’ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਏ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਪੁਲਿੰਗ ਵਾਚਕ ਹਨ। ਇਹ ਨੇਮ ਸਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ ‘ਰੇ ਲੋਈ’ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਲੋਈ’ ਸ਼ਬਦ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ ( ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲ਼ੀ ਪ੍ਰਤੀ) ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ‘ਲੋਈ’ ਸਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ-

ਕਹਤ ਕਬੀਰ ਸੁਨਹੁ ਰੇ ਲੋਈ ॥

ਗਗਸ ੪੮੧

ਕਹਤੁ ਕਬੀਰ ਸੁਨਹੁ ਰੇ ਲੋਈ ਭਰਮਿ ਨ ਭੂਲਹੁ ਕੋਈ॥

ਗਗਸ ੬੯੨

ਸੁਨਿ ਅੰਧਲੀ ਲੋਈ ਬੇਪੀਰਿ॥

ਗਗਸ ੮੭੧

ਵਿਚਾਰ:

ਸਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ‘ਲੋਈ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ੨੪ ਵਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਸ ਦਾ ਅਰਥ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਘਰ-ਵਾਲ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਲੋਈ’ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੀ ਘਰ-ਵਾਲ਼ੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਲੋਈ ਸ਼ਬਦ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਅੰਧਲੀ’ ਅਤੇ ‘ਬੇਪੀਰਿ’ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਘਰ-ਵਾਲ਼ੀ ਲੋਈ ਪ੍ਰਤੀ ਹੀ ਸੰਬੋਧਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਲੋਈ’ ਸ਼ਬਦ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਪੁਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਜਗਤ’ ਜਾਂ ‘ਲੋਕਾਂ’ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ‘ਰੇ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ‘ਰੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਵਜੋਂ-

ਰੀ ਬਾਈ ਬੇਢੀ ਦੇਨੁ ਨ ਜਾਈ॥

ਗਗਸ ੬੫੭

ਇਹੁ ਮਨੁ ਸੁੰਦਰਿ ਆਪਣਾ ਹਰਿ ਨਾਮ ਮਜੀਠੈ ਰੰਗਿ ਰੀ॥

ਗਗਸ ੪੦੦

ਕਵਨ ਬਨੀ ਰੀ ਤੇਰੀ ਲਾਲੀ॥

ਗਗਸ ੩੮੪

ਰੀ ਕਲਵਾਰਿ ਗਵਾਰਿ ਮੂਢ ਮਤਿ ਉਲਟੋ ਪਵਨੁ ਫਿਰਾਵਉ॥

ਗਗਸ ੧੧੨੩

ਕਾਜਰ ਕੋਠ ਮਹਿ ਭਈ ਨ ਕਾਰੀ ਨਿਰਮਲ ਬਰਨੁ ਬਨਿਓ ਰੀ॥

ਗਗਸ ੪੮੪

ਸੁਨਿ ਰੀ ਸਖੀ ਇਹ ਹਮਰੀ ਘਾਲ॥

ਗਗਸ ੩੮੩

ਵਿਚਾਰ:

ਸਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ‘ਰੀ’ ਸ਼ਬਦ ੮੩ ਵਾਰੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਰੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦ ਹਨ- ਬਾਈ(ਭੈਣ), ਸੁੰਦਰਿ( ਜੀਵ ਇਸਤ੍ਰੀ), ਤੇਰੀ, ਕਲਵਾਰਿ(ਕਲਾਲਣ, ਮਾਇਆ-ਮਦ ਵੰਡਣ ਵਾਲ਼ੀ!), ਗਵਾਰਿ(ਗਵਾਰਨ!), ਮੂਢ ਮਤਿ (ਮੂਰਖ ਅਕਲ!) ਭਈ ਅਤੇ ਸਖੀ।

ਸਾਰ ਅੰਸ਼:

ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਗਤ ਦਾ ਮੋਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ { ਏਹੁ ਕੁਟੰਬੁ ਤੂ ਜਿ ਦੇਖਦਾ ਚਲੈ ਨਾਹੀ ਤੇਰੈ ਨਾਲੇ॥ ਸਾਥਿ ਤੇਰੈ ਚਲੈ ਨਾਹੀ ਤਿਸੁ ਨਾਲਿ ਕਿਉ ਚਿਤੁ ਲਾਈਐ॥—ਬਾਣੀ ‘ਅਨੰਦੁ’} ਕਬੀਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਰੇ ਨਾਲ਼ ਚਿਰਨ ਵਿੱਚ ਏਨਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਮੋਹ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪਰਤੀਤਿ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ ਤੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਾਂਗਾ। ਭਗਤ ਜੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇੱਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ‘ਲੋਈ’ ਸ਼ਬਦ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਘਰ ਵਾਲ਼ੀ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਇੱਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲ਼ੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਕੋਈ ਤੁਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਸਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ‘ਲੋਈ’ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਸਮਝੀ ਨਾਲ਼ ਚਲਾਈਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਪਾਠਕ ਆਪ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਤਾਂ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਨ-ਘੜਤ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ “ਦੇਖਾ ਦੇਖੀ ਸ੍ਵਾਂਗੁ ਧਰਿ ਭੂਲੇ ਭਟਕਾ ਖਾਹਿ॥”—ਗਗਸ ੧੩੭੧, ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਲ ਹੀ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਹੈ।

_______________***************_______________

Note: Only Professor Kashmira Singh is aware if this article has been published somewhere else also.

ਨੋਟ : ਵੈੱਬ ਸਾਇਟ ਤੇ ਛਪੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਅਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ । ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੋਰਡ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਹੌਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ।

SIMPLE ADVICE TO PUT IN PRACTICE

By G.Singh in GURBANI ARTICLES

Today, being occupied with the worldly affairs and too many personal engagements, we feel difficulty to remain focus on our Guru’s advice of getting imbued often with our Creator. In many shabdas, the Guru has expressed an easy way out of personal engagements without abandoning anything related to our duties. We can continue our responsible duties while following our Guru. In this regard, the following shabda, on 386, SGGS, must be reflected on. The Guru starts with simple advice to contemplate our Creator while we rest or work. How? The mind should remain inclined toward Him just as we plan or think about something while we drive our cars; we keep engaged in thinking about something; however, we also keep driving our cars flawlessly. Does it mean that we don’t pay attention to our job? Not literally. It means back in our minds, our goal and its planning keep going on and our attention on driving the car continues. Whatever moment we get, we should applaud Our Creator. At our success, we should applaud Him. At our failure, we should applaud Him. Let us look at the shabda, it will help us in this regard:

ਆਸਾ ਮਹਲਾ ੫ ॥

ਊਠਤ ਬੈਠਤ ਸੋਵਤ ਧਿਆਈਐ ॥

ਮਾਰਗਿ ਚਲਤ ਹਰੇ ਹਰਿ ਗਾਈਐ ॥੧॥

Āsā mėhlā 5.

Ūṯẖaṯ baiṯẖaṯ sovaṯ ḏẖi▫ā▫ī▫ai.

Mārag cẖalaṯ hare har gā▫ī▫ai. ||1||

Raag Asa, the bani of Fifth Nanak.

In essence: Har should be contemplated all the time; thus by walking on this path, we should sing Har’s praises.

Continuity in our job doesn’t require forgetting the power that has created us; that power is our Creator whom we address with numerous names. It doesn’t matter with what name we remember Him according to the Gurbani; however, it stresses on remembering Him continuously with sincerity; doing so helps us in concentrating on Him and developing the ultimate love for Him.

ਸ੍ਰਵਨ ਸੁਨੀਜੈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਥਾ ॥

ਜਾਸੁ ਸੁਨੀ ਮਨਿ ਹੋਇ ਅਨੰਦਾ ਦੂਖ ਰੋਗ ਮਨ ਸਗਲੇ ਲਥਾ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

Sarvan sunījai amriṯ kathā.

Jās sunī man ho▫e ananḏā ḏūkẖ rog man sagle lathā. ||1|| rahā▫o.

Hear about the sweet divine discourse about Akalpurakh and listen to His praises. This way, the mind will be in bliss and all the pains and diseases inflicted on us by Maya will be eradicated. Pause.

When we get time, we should listen about Ekankar from those ones, who know Him better than us, or we should praise Him witnessing His wondrous show filled with positivity and negativity as well. In this context, it is worth mentioning that we should avoid that person, who is more eager to indulge in debates than to remember the Creator all the time without a question. One, who is devoted and committed to remember Him without seeking anything in return, should be our companion on the Guru path. The habit of devoting to the creator will lead us to learn about His Ordinance in force. Obeying His ordinance, whether we like or not, sets us free from our worries and anxieties.

ਕਾਰਜਿ ਕਾਮਿ ਬਾਟ ਘਾਟ ਜਪੀਜੈ ॥

ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਹਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪੀਜੈ ॥੨॥

Kāraj kām bāt gẖāt japījai.

Gur parsāḏ har amriṯ pījai. ||2||

Remember Har’s name while working and walking(always). With the blessings of the Guru, taste His name nectar.

Our work should not hinder our remembering Him, because it doesn’t stop us praising His virtues. The Guru keeps reminding us our scared duty of remembering our Creator through numerous shabdas. How can we get our Guru’s blessings? By doing what the Guru asks us to do just as the Guru is inspiring us to focus on our Creator in this shabda.

ਦਿਨਸੁ ਰੈਨਿ ਹਰਿ ਕੀਰਤਨੁ ਗਾਈਐ ॥

ਸੋ ਜਨੁ ਜਮ ਕੀ ਵਾਟ ਨ ਪਾਈਐ ॥੩॥

Ḏinas rain har kīrṯan gā▫ī▫ai.

So jan jam kī vāt na pā▫ī▫ai. ||3||

Sing Har’s praises day and night; one, who does so, doesn’t go through the fearful death.

Indulging in the praise of our Creator brings us near to Him and feeling near to Him eradicates our fear of death.

ਆਠ ਪਹਰ ਜਿਸੁ ਵਿਸਰਹਿ ਨਾਹੀ ॥

ਗਤਿ ਹੋਵੈ ਨਾਨਕ ਤਿਸੁ ਲਗਿ ਪਾਈ ॥੪॥੧੦॥੬੧॥

Āṯẖ pahar jis visrahi nāhī.

Gaṯ hovai Nānak ṯis lag pā▫ī. ||4||10||61||

Oh Nanak! Liberation is obtained by associating in utter humbleness with a person, who doesn’t forget Har ever.

In the company of a gambler, we develop our taste for gabling; in the company of a community helper, we learns to help others; in the same way, we develop love for our Creator in the company of those, who are already in love with Him. What we will learn from those, who have limited themselves to debating and arguing over one word or the other or slandering others? The Guru makes us clear that the most sacred task is to remember our Creator all the time. What other kind of help we need from the hair-splitters?

On 848, SGGS, Fifth Nanak also advises his followers to fall in love with Ekankar and start feeling real separation from Him to walk on His path; here are his words:

ਲਾਇ ਬਿਰਹੁ ਭਗਵੰਤ ਸੰਗੇ ਹੋਇ ਮਿਲੁ ਬੈਰਾਗਨਿ ਰਾਮ ॥

ਚੰਦਨ ਚੀਰ ਸੁਗੰਧ ਰਸਾ ਹਉਮੈ ਬਿਖੁ ਤਿਆਗਨਿ ਰਾਮ ॥

ਈਤ ਊਤ ਨਹ ਡੋਲੀਐ ਹਰਿ ਸੇਵਾ ਜਾਗਨਿ ਰਾਮ ॥

ਨਾਨਕ ਜਿਨਿ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਇਆ ਆਪਣਾ ਸਾ ਅਟਲ ਸੁਹਾਗਨਿ ਰਾਮ ॥੪॥੧॥੪॥

Lā▫e birahu bẖagvanṯ sange ho▫e mil bairāgan rām.

Cẖanḏan cẖīr suganḏẖ rasā ha▫umai bikẖ ṯi▫āgan rām.

Īṯ ūṯ nah dolī▫ai har sevā jāgan rām.

Nānak jin parabẖ pā▫i▫ā āpṇā sā atal suhāgan rām. ||4||1||4||

In essence: Be in love with Har and feel His separation. To meet Him, you become detached. Get rid of your attachment to sandal, raiment, scents, vice and conceit. Stay awake from the Maya influences and do not waver by other attractions or things by remaining in Har’s service. Oh Nanak! That bride, who has obtained her Spouse, Har, becomes eternal (remains with her spouse forever).

On 897, SGGS, the Guru clearly states how the Guru’s service is done and why following the Guru is important to get liberated from the Maya bonds: Here it is:

ਗੁਰ ਕੀ ਕੀਰਤਿ ਜਪੀਐ ਹਰਿ ਨਾਉ ॥

ਗੁਰ ਕੀ ਭਗਤਿ ਸਦਾ ਗੁਣ ਗਾਉ ॥

Gur kī kīraṯ japī▫ai har nā▫o.

Gur kī bẖagaṯ saḏā guṇ gā▫o.

The Guru’s glory is in remembering Har’s name; and the Guru’s service is to keep singing Har’s praises.

ਗੁਰ ਕੀ ਸੁਰਤਿ ਨਿਕਟਿ ਕਰਿ ਜਾਨੁ ॥

ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਸਤਿ ਕਰਿ ਮਾਨੁ ॥੨॥

Gur kī suraṯ nikat kar jān.

Gur kā sabaḏ saṯ kar mān. ||2||

Fixing attention on the Guru is to feel Akalpurakh very close, and believe that the Guru’s shabda is true.

ਗੁਰ ਬਚਨੀ ਸਮਸਰਿ ਸੁਖ ਦੂਖ ॥

ਕਦੇ ਨ ਬਿਆਪੈ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਭੂਖ ॥

Gur bacẖnī samsar sukẖ ḏūkẖ.

Kaḏe na bi▫āpai ṯarisnā bẖūkẖ.

Through the Guru’s teachings, take comfortable and pains alike. Then, you will not be disturbed ever by the hunger of desires.

When the Guru’s follower starts living strictly according to the Guru by emptying his or her all other intellectual influences from his or her mind, what happens? The Guru answers:

ਮਨਿ ਸੰਤੋਖੁ ਸਬਦਿ ਗੁਰ ਰਾਜੇ ॥

ਜਪਿ ਗੋਬਿੰਦੁ ਪੜਦੇ ਸਭਿ ਕਾਜੇ ॥੩॥

Man sanṯokẖ sabaḏ gur rāje.

Jap gobinḏ paṛ▫ḏe sabẖ kāje. ||3||

The mind is satiated and contented by the Guru’s shabda. By remembering Ekankar’s name, all faults (bad done deeds) are covered.

ਗੁਰੁ ਪਰਮੇਸਰੁ ਗੁਰੁ ਗੋਵਿੰਦੁ ॥

ਗੁਰੁ ਦਾਤਾ ਦਇਆਲ ਬਖਸਿੰਦੁ ॥

Gur parmesar gur govinḏ.

Gur ḏāṯā ḏa▫i▫āl bakẖsinḏ.

The Guru is a form of Ekankar; yes, the Guru is a form of the Master of the universe. The Guru is bounteous, compassionate and forgiving.

ਗੁਰ ਚਰਨੀ ਜਾ ਕਾ ਮਨੁ ਲਾਗਾ ॥

ਨਾਨਕ ਦਾਸ ਤਿਸੁ ਪੂਰਨ ਭਾਗਾ ॥੪॥੩੬॥੪੭॥

Gur cẖarnī jā kā man lāgā.

Nānak ḏās ṯis pūran bẖāgā. ||4||36||47||

Oh Nanak! A person, who takes refuge in the Guru in utter humbleness, becomes perfectly lucky.

In the end of the first shabda we have reflected on, the Guru verifies that one, who sincerely gets involved in His praise by humbly associating with that person, who never ever forgets the Creator, gets liberated. In other words, we need to associate with that person, who has realized Him by never forgetting Him. If we don’t find such a person, we need the company of those seekers, who are trying eagerly not to forget Him while performing the worldly duties. With their company, we will be in special environment in which remembering and thanking our Creator become our priority. Then, all the secondary thoughts or actions never can dominate us.

Humbly

Gurdeep Singh

The Concept Of The World In Ekankar’s Devotee’s Mind

By G.Singh in GURBANI ARTICLES

In the spiritual realms, a unique stage of mind is expressed in Sri Guru Granth Sahib; it is usually named as “Sehaj Awastha”. Sehaj literally means natural; obviously, the usual stage in which the human mind dwells is a disturbing commotion of the worldly affairs, desires, lust, greed, anger and conceit; therefore, it is not natural; instead it is created by the said commotion. In the “sehaj Awastha” the mind remains detached and gets elevated much higher than the said commotion. This stage is expressed in very clear manners in the Gurbani. Please look on 333, SGGS:

ਗਉੜੀ ॥

ਤਹ ਪਾਵਸ ਸਿੰਧੁ ਧੂਪ ਨਹੀ ਛਹੀਆ ਤਹ ਉਤਪਤਿ ਪਰਲਉ ਨਾਹੀ ॥

ਜੀਵਨ ਮਿਰਤੁ ਨ ਦੁਖੁ ਸੁਖੁ ਬਿਆਪੈ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧਿ ਦੋਊ ਤਹ ਨਾਹੀ ॥੧॥

Ga▫oṛī.

Ŧah pāvas sinḏẖ ḏẖūp nahī cẖẖahī▫ā ṯah uṯpaṯ parla▫o nāhī.

Jīvan miraṯ na ḏukẖ sukẖ bi▫āpai sunn samāḏẖ ḏo▫ū ṯah nāhī. ||1||

Raag Gauri.

In essence: (Bhagat Kabir describes the state of mind called Sehaj / Dasam Dawar/Equipoise in which the mind gets imbued with the Creator) In equipoise, Sehaj, there is no acknowledgment of rainy season, sea, sunshine, shade, creation or destruction, life or death, pain, comforts and duality (through this metaphoric expression, Bhagat Kabir expresses how one’s mind becomes stable even when one lives in the Maya controlled world); it is a sheer meditation in emptiness (the state of void).

The mind, being imbued with the Creator, stops acknowledging the existence of hope, desires, and so on. Everything in Akalpurakh’s show remains active, but the mind gets free from the Maya influences. It is a sublime experience for the mind. It is an amazing state of mind! It is also called “Dasm Duar /Tenth gate” through which Aalpurakh is envisioned. It is explained many times in the Gurbani to inspire others to get in it. To reach to such a kind of state of mind is not that simple; it needs hard work, but once it is obtained, the mind learns to settle in it repeatedly. Never forget that to obtain that “Sehaj”, Akalpurakh’s grace is mandatory.

ਸਹਜ ਕੀ ਅਕਥ ਕਥਾ ਹੈ ਨਿਰਾਰੀ ॥

ਤੁਲਿ ਨਹੀ ਚਢੈ ਜਾਇ ਨ ਮੁਕਾਤੀ ਹਲੁਕੀ ਲਗੈ ਨ ਭਾਰੀ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

Sahj kī akath kathā hai nirārī.

Ŧul nahī cẖadẖai jā▫e na mukāṯī halukī lagai na bẖārī. ||1|| rahā▫o.

The description of “Sehaj” is inexpressible and unique. It can neither be measured, nor be exhausted. The feelings in Sehaj are neither light nor heavy (they are in completely balanced). Pause.

Basing on Bhagat Kabir’s expression of the Sehaj, I have tried to explain it, but still it is not perfectly expressed, because it cannot be explained in words; one can know it fully only by experiencing it.

On 68, SGGS, Third Nanak goes in detail about Sehaj Awastha

ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹਲਾ ੩ ॥

ਸਹਜੈ ਨੋ ਸਭ ਲੋਚਦੀ ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਪਾਇਆ ਨ ਜਾਇ ॥

ਪੜਿ ਪੜਿ ਪੰਡਿਤ ਜੋਤਕੀ ਥਕੇ ਭੇਖੀ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਇ ॥

ਗੁਰ ਭੇਟੇ ਸਹਜੁ ਪਾਇਆ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ ਰਜਾਇ ॥੧॥

Sirīrāg mėhlā 3.

Sahjai no sabẖ locẖḏī bin gur pā▫i▫ā na jā▫e.

Paṛ paṛ pandiṯ joṯkī thake bẖekẖī bẖaram bẖulā▫e.

Gur bẖete sahj pā▫i▫ā āpṇī kirpā kare rajā▫e. ||1||

Raag Sree Raag, the bani of Third Nanak.

In essence: All people want to be in equipoise (It is the only close word to sehaj in English, which means a balanced state of mind, in other words: a state of void), but it cannot be obtained without the Guru. The Pundits, the astrologers, and the other sectarians have grown weary of extensive study, but their doubt has deluded them. When Prabh bestows His grace, the Guru is met and the equipoise is obtained.

ਭਾਈ ਰੇ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਸਹਜੁ ਨ ਹੋਇ ॥

ਸਬਦੈ ਹੀ ਤੇ ਸਹਜੁ ਊਪਜੈ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਸਚੁ ਸੋਇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

Bẖā▫ī re gur bin sahj na ho▫e.

Sabḏai hī ṯe sahj ūpjai har pā▫i▫ā sacẖ so▫e. ||1|| rahā▫o.

Oh brother! The equipoise is not obtained without the Guru. Through the Guru’s shabda, the equipoise occurs and Har is obtained. Pause.

On 739, SGGS Fifth Nanak expresses about Sehaj:

ਸੂਹੀ ਮਹਲਾ ੫ ॥

ਸੂਖ ਮਹਲ ਜਾ ਕੇ ਊਚ ਦੁਆਰੇ ॥

ਤਾ ਮਹਿ ਵਾਸਹਿ ਭਗਤ ਪਿਆਰੇ ॥੧॥

Sūhī mėhlā 5.

Sūkẖ mahal jā ke ūcẖ ḏu▫āre.

Ŧā mėh vāsėh bẖagaṯ pi▫āre. ||1||

Raag Soohi, the bani of Fifth Nanak.

In essence: The state of mind where Prabh is realized is very high and His dear devotees live in that state.

ਸਹਜ ਕਥਾ ਪ੍ਰਭ ਕੀ ਅਤਿ ਮੀਠੀ ॥

ਵਿਰਲੈ ਕਾਹੂ ਨੇਤ੍ਰਹੁ ਡੀਠੀ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

Sahj kathā parabẖ kī aṯ mīṯẖī.

virlai kāhū neṯarahu dīṯẖī. ||1|| rahā▫o.

Prabh’s praise done in equipoise is very sweet, but rare is the one, who has personally experienced it. Pause.

ਤਹ ਗੀਤ ਨਾਦ ਅਖਾਰੇ ਸੰਗਾ ॥

ਊਹਾ ਸੰਤ ਕਰਹਿ ਹਰਿ ਰੰਗਾ ॥੨॥

Ŧah gīṯ nāḏ akẖāre sangā.

Ūhā sanṯ karahi har rangā. ||2||

In there is the arena of songs of Har’s praise and melody. In there, Har’s devotees enjoy His love.

ਤਹ ਮਰਣੁ ਨ ਜੀਵਣੁ ਸੋਗੁ ਨ ਹਰਖਾ ॥

ਸਾਚ ਨਾਮ ਕੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਖਾ ॥੩॥

Ŧah maraṇ na jīvaṇ sog na harkẖā.

Sācẖ nām kī amriṯ varkẖā. ||3||

In that state of mind, the rain of His name-nectar falls, and in there, any fear of birth, longing to live long, and feelings of pain and happiness do not exist.

It is a special state of mind which is being expressed through which the mind stills completely; therefore, we should not take the meanings of words like Maran/death, jivan/life literally; it is an expression of an experience materialized in the state of equipoise. The following verses make it clear that it is all about equipoise.

ਗੁਹਜ ਕਥਾ ਇਹ ਗੁਰ ਤੇ ਜਾਣੀ ॥

ਨਾਨਕੁ ਬੋਲੈ ਹਰਿ ਹਰਿ ਬਾਣੀ ॥੪॥੬॥੧੨॥

Guhaj kathā ih gur ṯe jāṇī.

Nānak bolai har har baṇī. ||4||6||12||

This secret discourse about that state of mind is known through the Guru. Nanak utters the the bani of Har’s praise.

Sehaj dawns in one’s mind when one gets rid of one’s duality. In that state of mind, only Akalpurakh, the Creator, exists and the rest appears to be His manifestation. In Sehaj, one sees negativity and positivity in the world, but one never reacts to the negativity negatively. In that very state of mind, the world looks very different; in the following Shabda, Fifth Nanak expresses how the world appears while being in Sehaj filled with Akalpurakh’s presence:

ਕਾਨੜਾ ਮਹਲਾ ੫ ॥

ਬਿਸਰਿ ਗਈ ਸਭ ਤਾਤਿ ਪਰਾਈ ॥

ਜਬ ਤੇ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਮੋਹਿ ਪਾਈ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

Kānṛā mėhlā 5.

Bisar ga▫ī sabẖ ṯāṯ parā▫ī.

Jab ṯe sāḏẖsangaṯ mohi pā▫ī. ||1|| rahā▫o.

Raag Kanrha, the bani of Fifth Nanak

In essence: Since I have attained the company of the true devotees of the Creator, and I have totally forgotten how to feel jealous of others. (Pause)

The Guru explains how environmental influence of the devotees directs one’s mind toward the Creator; consequently, the greed and the desire (to have more and more) just go away from it. Question of feeling jealous of others doesn’t rise at all then, and one lives in Sehaj.

ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ ॥੧॥

Nā ko bairī nahī bigānā sagal sang ham ka▫o ban ā▫ī. ||1||

I have become a friend of all; now there is no enemy or a stranger.

In that state, the mind, also known as “Sehaj Awastha/ free from the three modes of Maya, remains imbued with the Creator”, and its duality totally vanishes. The duality, thinking that this person is mine and that person is not and loving others instead of the creator, ceases. And, the faith in Ekankar’s presence in His creation changes one’s thinking. As a result of that, one’s behavior toward His creation turns harmonious.

ਜੋ ਪ੍ਰਭ ਕੀਨੋ ਸੋ ਭਲ ਮਾਨਿਓ ਏਹ ਸੁਮਤਿ ਸਾਧੂ ਤੇ ਪਾਈ ॥੨॥

Jo parabẖ kīno so bẖal māni▫o eh sumaṯ sāḏẖū ṯe pā▫ī. ||2||

Whatever Akalpurakh does, I accept it as good, and this wisdom, I have obtained through the Guru.

This is another way of expressing total faith in Har’s Ordinance while being enjoying the state of equipoise. Fifth Nanak was physically tortured. The History confirms that no diplomacy or other kinds of strategies were used to avoid that calamity; The Guru kept his faith intact in the Creator and refused to bow to the mind-slaves; endured all what came by. In Sehaj, he saw nothing but His ordinance; obeying His ordinance eliminates all fears. The torture he went through was a kind of satisfaction of the conceit-led-individuals, and it was also a part Har’s show. Those persons, who participated in that show, got into heinous crime–game, which never allowed them to acquire decency and compassion? As per Har’s Ordinance, another time came and His show took another turn. In that new turn, the Guru’s followers were taught how to do self-defense, which changed the course of the History of India. Those, who wanted to enforce their religious views on others, were reduced to powerless as the time elapsed.

In the above verses, the Guru stresses on obeying Har’s ordinance as it comes by without complaining against it. A Sant Guru, who was only into directing the mortals towards the Creator, was victimized by the conceit of some individuals. That conceit needed to be corrected and the Creator did it eventually. This way, Har’s show goes on, so does His Ordinance. In His show, there are varieties of good and evil to witness. The Guru suggests here to acknowledge it as Har’s error-free ordinance, which becomes easier to follow when one dips into the equipoise.

ਸਭ ਮਹਿ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਪ੍ਰਭੁ ਏਕੈ ਪੇਖਿ ਪੇਖਿ ਨਾਨਕ ਬਿਗਸਾਈ ॥੩॥੮॥

Sabẖ mėh rav rahi▫ā parabẖ ekai pekẖ pekẖ Nānak bigsā▫ī. ||3||8||

(Living in the company of His true devotees and equipoise, the mind sees the Creator all over) Oh Nanak! I am joyful to see Akalpurakh permeating all the beings.

You cannot just preach such thought unless you live this thought, and once you do so, opposition becomes eminent. The Guru proved this fact with his life.

The Sikh Gurus strictly practiced what they preached, and that alone factor keeps them separate from all others, who were either in competition with them or in opposition. They Gurus taught and held virtues high contrary to those, who got drowned in Maya while feeding their own conceit. Interestingly, for the drowned ones, the Guru offers forgiveness since they were just acting as per the inspiration of the given conceit. As His devotee gets elevated high above personal bondage enveloped in burning conceit, he or she sees no presence of enmity, revenge and ill intellect but positivity in force to neutralize the negativity that leads to destruction.

Humbly

Gurdeep Singh

We are from Him| Gursoch

Our Need Is His Love | Gurbani on True Wealth & Naam Simran

His Play and Us | Guru Angad Dev Ji’s Teaching on Life & Karma

To remain close to the Creator

There is None Other than The Creator

A Difficult But Possible Path

ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ( ਲੇਖਕ – ਪ੍ਰੋ.ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਯੂ. ਐੱਸ. ਏ)

ਕਹਤੁ ਕਬੀਰੁ ਸੁਨਹੁ ਰੇ ਲੋਈ ( ਲੇਖਕ – ਪ੍ਰੋ.ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ, ਯੂ. ਐੱਸ. ਏ)

SIMPLE ADVICE TO PUT IN PRACTICE

The Concept Of The World In Ekankar’s Devotee’s Mind

Recent Posts

Recent Comments